Hozirgi kunda taʻlim, muloqot va yosh avlodning bo‘sh vaqtlarini tashkil etish jarayonlarining texnologiklashuvi milliy va umuminsoniy maʻnaviy-axloqiy qadriyatlardan uzilishga olib kelmoqda.

Axloqiy tarbiya tizimini takomillashtirish shaxsning ahloqiy eʻtiqod va harakatlari uyg‘unligidan kelib chiqadi, bu esa axloqiy-insonparvar milliy marosim va anʻanalarda tizimli amaliy ishtirok etish orqali shakllanadi.

Kalit so‘zlar: tarbiya, etika, madaniyat, taʻrif, muammolar, omillar, manbalar, milliy anʻanalar, badiiy adabiyotlar.

 

CONTEMPORARY DIRECTIONS FOR UTILIZING NATIONAL CULTURE IN THE MORAL EDUCATION OF YOUTH

 

Turakhodjaeva Zulkhumor Yusufzhanovna, In the name of Muhammadsharif Sofizoda Director of children’s library of Namangan region

 

Today, the technologicalization of education, communication, and the organization of leisure activities for the younger generation is leading to a disconnection from national and universal spiritual and moral values. The improvement of the moral education system results from the harmony of moral beliefs and actions of the individual, which is formed through systematic practical participation in moral-humane national rituals and traditions.

Keywords: education, ethics, culture, definition, problems, factors, sources, national traditions, fiction.

 

Siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va maʻnaviy sohalardagi global o‘zgarishlar dunyodagi barcha davlatlarni qamrab oldi va bu o‘zgarishlar taʻlim siyosati va zamonaviy shaxsni shakllantirish vazifalariga sezilarli taʻsir ko‘rsatdi.

Hozirgi kunda asosiy eʻtibor yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlashga qaratilmoqda. Biroq bu jarayon ko‘pincha mutaxassislikka ixtisoslashgan, tor yo‘nalishli bo‘lib, taʻlim oluvchilarning har tomonlama rivojlanishiga zarar yetkazmoqda. Shuningdek, taʻlim va tarbiya mazmunida shaxsning maʻnaviy, ruhiy jihatlari yetarlicha hisobga olinmaydi, shaxsning jamiyatdagi mavjudligidagi professional etikaga, kasbning o‘ziga xos jihatlari (o‘qituvchi, tarbiyachi, shifokor, ishlab chiqarish, ilmiy, ijodiy va ijtimoiy sohalardagi xodimlar) hisobga olinmaydi.

Yoshlar va o‘quvchilarni tarbiyalashga yangi yondashuv bir qator muammolar bilan tavsiflanadi. Bir tomondan — takomillashtirish chora-tadbirlari, samarali pedagogik usullar va zamonaviy texnologiyalarni izlash, ikkinchi tomondan — og‘ir ijtimoiy sharoitlar, OAV tomonidan mazmunsiz shaklda berilgan materiallar, dunyodagi noodatiy va qarama-qarshi voqealar.

Bugungi dunyoda yoshlar hayoti, muloqoti, axborot almashinuvi va xulq-atvoriga taʻsir ko‘rsatuvchi manbalar juda ko‘p va ular ijobiy hamda salbiy g‘oyalar, voqealar, axloqiy baho bilan to‘la. Bu taʻsir hali shakllanmagan axloqiy qarashlarga ega yoshlar uchun axloqiy qadriyatlar to‘g‘rimi yoki yo‘qmi, degan savollarga javob topishni mushkullashtiradi. Jamiyatda qabul qilingan axloqiy normalarga ishonchli amal qilish qiyin bo‘lib qolmoqda.

Pedagoglar oldida turgan muhim vazifalardan biri turli ijtimoiy guruhlarda xulq-atvor etikasini shakllantirish, turmush madaniyati, shaxslararo va oilaviy munosabatlarni rivojlantirishdir. OAVda o‘quvchilar, talabalar, hatto ayrim o‘qituvchilarning xunuk xatti-harakatlari haqidagi maʻlumotlarga qaraganda, taʻlim muassasalarida xulq-atvor madaniyatini tarbiyalash yetarlicha darajada emas. Buning sababi — o‘smirlar va yoshlarda his-tuyg‘ularni nazorat qilish, muloqotda odob va eʻtibor qoidalariga amal qilish, boshqalarning huquqlari, holati va ehtiyojlarini inobatga olish ko‘nikmalari yetarlicha rivojlanmagan.

«Axloqiy tarbiya» tushunchasini aniqlash uchun ushbu tushunchaga berilgan taʻriflarni tahlil qilish lozim. Ilmiy-pedagogik adabiyotlardagi taʻriflarni quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha tizimlashtirish mumkin: Bolalarni milliy va jahon madaniyatining tarixi, rivojlanish jarayoni va mazmuniga jalb etish:

– axloqiy tarbiya umuminsoniy madaniyat kontekstida amalga oshirilishi shart, chunki bu bolaning yuqori madaniyat prinsiplarini hayot va faoliyatida amalga oshirish qobiliyati va ehtiyojini rivojlantirishni ko‘zda tutadi. Bu orqali bola yangi moddiy, maʻnaviy va ruhiy qadriyatlarni yaratishda faol ishtirok etadi. Bunda N.E. SHurkovaning fikriga qo‘shilamiz: «Tarbiya – bu insonning munosib hayotining eng yuksak qadriyatlariga bo‘lgan munosabatni shakllantirish va shaxsning o‘z hayotini mustaqil ravishda qurish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan maqsadli jarayondir» [11, b.11]. Shaxsning axloqiy rivojlanish maqsadi: – tarbiya – bu uzoq muddatli bosqichma-bosqich jarayon bo‘lib, uning asosiy maqsadi – shaxsni jamiyatda qabul qilingan axloqiy qarashlar asosida shakllantirishdir [9, b.64]. Axloqiy tarbiya jarayonida milliy madaniyatning roli: Axloqiy tarbiya milliy qadriyatlar asosida milliy madaniyat haqida bilimga ega bo‘lish, xalq bayramlarida ishtirok etish, urf-odatlar va shaxslararo muloqot qoidalariga amal qilish orqali amalga oshiriladi. Ammo pedagoglar va ota-onalar tushunishlari kerakki, axloqiy tarbiya – bu faqat bilim emas, balki shaxsning o‘z maʻnaviy qadriyatlariga bo‘lgan ehtiyojli va hissiy munosabatidir.Xozirgi kunda milliy maʻnaviy qadriyatlarni kundalik hayotda tadbiq etish va rivojlantirish uchun motivatsiyaviy ehtiyoj va hissiy shaxsiy munosabat talab etiladi. Bu munosabat maʻlum darajadagi ehtiyojlarga tayangan bo‘ladi:

– Maʻnaviy ehtiyojlar: shaxsiy o‘sish, o‘zini anglash, mukammallashish, dunyoni bilish, ijod qilish va go‘zallikni yaratish va anglashga bo‘lgan ehtiyoj.

– Intellektual-ijodiy ehtiyojlar: ilm-fan, sanʻat, falsafa yutuqlariga qiziqish, musiqa, sheʻriyat va tasviriy sanʻatga bo‘lgan mehr, ijodiy faoliyat va o‘zini rivojlantirishga intilish.

– Ijtimoiy ehtiyojlar: muloqot, do‘stlik, boshqalar bilan aloqada bo‘lish.

Ko‘plab jamoat arboblari, yozuvchilar va pedagoglar qadimdan axloqiy tarbiya shaxsning ijobiy sifatlarini shakllantirishga hal qiluvchi taʻsir ko‘rsatadi va maktabning asosiy vazifasi ekanini taʻkidlashgan [10].

O‘zbek xalqining milliy anʻanalari va xalq pedagogikasida yosh avlodni axloqiy-ruhiy, insonparvarlik qadriyatlariga jalb etish masalalari Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Ahmad Yassaviy, Yusuf Xos Hojib, Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Imom Buxoriy kabi sharq mutafakkirlari, tabiblari, va shoirlarining asarlarida o‘z aksini topgan. Ular insonning yuksak maqsadga xizmat qilishi, ezgulik, adolat, muhabbat va sadoqat g‘oyalarini targ‘ib qilishgan.

Ularning asarlarida inson maʻnaviy uyg‘unlikka erishishi, illatlardan xalos bo‘lishi, doimiy o‘zini takomillashtirish kerakligi haqida fikrlar bayon etilgan.

Axloqiy qadriyatlarni o‘rganish, ko‘rib chiqish va jamiyat hayotiga tatbiq etish masalasi musulmon o‘rta asrlarida eng yuksak darajaga yetgan. Deyarli barcha mashhur olim va madaniyat arboblari bu davrda o‘z asarlari va maxsus risolalarida axloq va odob masalalariga to‘xtalib o‘tganlar. [7,] Muhitdinova F.A. Abu Bakr ar-Roziy (X asr) “Ruhiy tabobat”, Abu Nasr al-Farobiy (X asr) “Saodat yo‘lidagi ko‘rsatmalar”, “Fozillar shahri ahlining qarashlari haqida risola”; Abu Ali ibn Sino (X asr) “Axloq”, “Xonadon boshqaruvi”; Ibn Miskaveyh (X asr) “Xulqlarni isloh qilish”, “Abadiy qadriyatlar”; Qaykovus Kaspiy (XI asr) “Qubusnoma”; Nosiriy Xusrav (XI asr) “Saodat kitobi”, “Nur kitobi”; Nasiriddin Tusiy (XIII asr) “Nasiriy axloq”; Ubayd Zakoniy (XIV asr) “Aʻyonlar axloqi”; Jaloliddin Davoniy (XV asr) “Jaloliy axloq”; Voiz Koshifiy (XVI asr) “Muhsiniy axloq”.

Axloq va axloqiy tarbiya shaxsning “yadro”sini tashkil etadi, bu esa uning ichki tuzilishi (sifatlari), shuningdek, uning faoliyat turlari va boshqalar bilan muloqotida o‘z ifodasini topadi. Shu boisdan, globallashuv va tez o‘zgarib borayotgan dunyo sharoitida yosh avlodni taʻlim-tarbiyalash muammosi eng dolzarb va strategik ahamiyat kasb etadi. Har bir jamiyatda insonning mehnat va turmush, oila va jamoa, siyosat va fan, fuqarolik faoliyati va hattoki o‘yin kabi turli sohalardagi xatti-harakatlarini tartibga soluvchi vositalar tizimi shakllangan. Pedagog I.F. Xarlamov taʻkidlaganidek, «axloqiy tarbiya jarayoni — bu axloqiy meʻyor, qoida va talablarni bilish, ularni bajarish va ong, tuyg‘u hamda xatti-harakatda mustahkamlash jarayoni bo‘lib, keyinchalik ular avtomatik ravishda bajariladigan odat va malakalarga aylanadi» [10, b. 237]. Biroq axloq shakllanishi murakkab jarayon bo‘lib, uning darajasiga taʻsir qiluvchi omillar turli: oila, yaqin va uzoq ijtimoiy muhit, axborot makoni, bolaning axloqiy taʻsirlarga qanchalik ochiq ekanligi, xarakteri (ochiqlik, yopiqlik, atrofdagilarga qiziqishi, mehribon munosabatlarga intilishi yoki undan qochishi, motivatsiya mazmuni va yo‘nalishi va boshqalar). Shaxs tarbiyasi jarayonida axloqning shakllanishi juda katta ahamiyat kasb etadi. Biroq bu maqsadga erishish jamiyatdagi turli meʻyor va qoidalar bilan uyg‘unlashgan, tartibga solingan ijtimoiy va individual shaxsiy bog‘liqliklarga tayanish orqali amalga oshirilishi kerak. Bundan tashqari, axloqiy tarbiya jarayoni samarali bo‘lishi uchun o‘qituvchi va ota-onalar faqatgina umumjamiyat axloqiy qoidalariga emas, balki xalqning urf-odatlari, rasm-rusumlari, milliy odob qoidalariga ham tayanishlari kerak. Oila, mikro muhit va butun jamiyatda ushbu anʻanalarni saqlash juda muhimdir. Psixologlar (X.A. Axatova, G.M. Andreyeva, P.M. Yakobson, A.I. Rayev, L.A. Matveyeva va boshqalar) fikricha [2,3,4,8,12], shaxsning axloqiyligi faqat axloqiy bilim va ongga asoslanmasligi kerak — axloqiy tasavvur va xulq-atvor urf-odatlar va rasm-rusumlar orqali: a) axloqiy tanlov qilishda yordam beruvchi barqaror axloqiy qarashlar va ishonchlarga; b) xulq va faoliyatning odatiy uslubiga aylanishi zarur. Shaxsning jamiyatda bugun va ertaga mavjud bo‘lishi va rivojlanishi uchun axloqiy tarbiyaning ahamiyati uning samaradorligini doimiy takomillashtirishni talab qiladi. Axloqiy talablarga rioya qilish shaxsning o‘ziga bog‘liq ekan, u axloqiy taraqqiyotning ham saqlovchisi, ham ishtirokchisi sifatida chiqadi. Shu sababli, axloqiy tarbiyaga, uning mazmuni va pedagogik taʻsirchanligini oshirishga katta eʻtibor qaratish zarur.

 

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

Аманбекқизи, Ж.. Каттароқ мактабгача ёшдаги болаларда ахлоқий тарбия ва хулқ маданиятини шакллантириш / Ж. Аманбекқизи, У. Ибрагимова, Р. Мейрбекова, Г. Умирзахова // Халқаро экспериментал таълим журнали.– 2014.– № 1-1. Б. 8–12.

URL: https://expeducation.ru/ru/article/view?id=4504 (мурожаат қилинган сана: 03.04.2025).

Андреева, Г.М. Ижтимоий психология: олий ўқув юртлари учун дарслик. – 5-нашр, тўлдирилган ва тузатилган. – Москва: Аспект Пресс, 2006. – 363 б.

Ахатова, Х. А. Кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларнинг ахлоқий тарбиясининг педагогик-психологик хусусиятлари // Таълим ва инновацион тадқиқотлар.– № 12 (2023).

Ваапова Е.Р. Ахлоқнинг психологик хусусиятлари // Ёш олимлар форуми. –2020. № 6 (46).– Б. 125–128.

Бойматова А.Г. Ёшларни маънавий-ахлоқий тарбиялашнинг мақсад ва вазифалари // Замонавий педагогика. –2016. –№ 8 [Электрон манба].

URL: https://pedagogika.snauka.ru/2016/08/5940 (мурожаат қилинган сана: 15.07.2023).

Жанибекова Н.А. Шарқ мутафаккирларининг асарларида ахлоқий қадриятлар / Н.А. Жанибекова // Ёш олим. – 2015. – № 12 (92). – Б. 867–869.

URL: https://moluch.ru/archive/92/20499/ (мурожаат қилинган сана: 13.11.2025).

Мухитдинова Ф.А., Аъзамхўжаева С.С. Ўзбекистонда ўсиб келаётган авлодни маънавий-ахлоқий тарбиялаш концепциясига оид ғоя ва таълимотлар // ЕврОсиё олимлари иттифоқи. – 2019. –№ 4–8 (61).

Раев, А.И., Матвеева, Л.А. Ўқувчиларда ахлоқий эътиқодларни шакллантиришнинг психологик асослари. Л.: «Знание» жамиятининг Ленинград бўлими, 1985. – 17 б.

Селиванов, В.С. Умумий педагогика асослари: тарбия назарияси ва методикаси. — М.: Академия, 2002. – 336 б.

Харламов, И.Ф. Педагогика. – М.: Гардарики, 1999. – 520 б.

Щуркова, Н.Е. Янги тарбия // Россия педагогик жамияти. – Москва, 2000. – 128 б.

Якобсон, П.М. Ҳис-туйғулар ва мотивация психологияси: танлаб олинган психологик асарлар; «Ватан психологлари» туркуми. – М.: Амалий психология институти, MODEK, 1998. – 304 б.