Mazkur maqolada Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH)ga aʼzo mamlakatlarda arxiv ishi sohasida hujjatli tarixiy va madaniy merosni saqlash boʻyicha olib borilayotgan ishlar, MDH arxiv muassasalarining xalqaro shartnomalar va MDH Davlat rahbarlari kengashi va Hukumat rahbarlari kengashi qarorlariga muvofiq oʻzaro hamkorligi, MDH mamlakatlarida arxiv ishi sohasining bugungi holati va rivojlanish tendentsiyalarini tahlil qilish va arxiv muassasalari oldida turgan muammolarni hal etish boʻyicha masalalar yoritilgan.

Kalit soʻzlar: arxiv ishi, arxiv muassasalari, hamkorlik, Maslahat kengashi, MDH, tajriba almashish, tendentsiyalar.

 

STATE AND DEVELOPMENT TRENDS OF ARCHIVES IN THE COUNTRIES OF THE COMMONWEALTH OF INDEPENDENT STATES

 

Dadayeva Dilrabo Saydullayevna, Chief specialist for international relations of the Agency “Uzarchive” under the Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan

 

The article discusses the issues of ongoing work in the member states of the Commonwealth of Independent States (CIS) to preserve documentary historical and cultural heritage, the interaction of archival institutions of the CIS member states in accordance with international treaties and decisions of the Council of Heads of State and Government of the CIS, an analysis of the current state and development trends of archival work in the CIS countries, issues related to solving the problems facing archival institutions.

Keywords: archival work, archival institutions, cooperation, Advisory Council, CIS, exchange of experience, trends.

 

 

MDHga aʼzo mamlakatlarda arxiv ishining maqsadi mamlakatlarning hujjatli tarixiy-madaniy merosini saqlash va undan iqtisodiy, ijtimoiy va ilmiy sohalarda samarali foydalanish uchun shart-sharoit yaratishdan iborat.

MDHga aʼzo mamlakatlar arxiv muassasalarining oʻzaro hamkorligi xalqaro shartnomalar va MDH Davlat rahbarlari kengashi va Hukumat rahbarlari kengashining qarorlariga muvofiq amalga oshiriladi [1].

Arxiv muassasalarining oʻzaro hamkorligi MDHga aʼzo mamlakatlar Hukumati nomidan MDH Iqtisodiy kengashining 2004-yil 3-dekabrdagi qarori bilan tuzilgan MDHga aʼzo mamlakatlar davlat arxiv xizmatlari rahbarlari Maslahat kengashi (Maslahat kengashi)ning yillik yig‘ilishlari doirasida amalga oshiriladi.

Ushbu maqoladan ko‘zlangan asosiy maqsad MDHga a’zo mamlakatlarda arxiv ishining so‘ngi yillardagi holati va hozirgi zamondagi rivojlanish tendentsiyalarini tahlil qilish hamda arxiv muassasalari oldida turgan muammolarni hal etish bo‘yicha tajriba almashishdan iborat.

Ushbu maqolaning dolzarbligi shundaki, u:

MDHga aʼzo mamlakatlarda arxiv ishining hozirgi holati va rivojlanishi haqida umumiy tushuncha beradi hamda arxiv tarmoqlari oʻrtasidagi oʻzaro hamkorlik yoʻllarini belgilashga yordam beradi;

arxiv muassasalariga MDHning boshqa aʼzo mamlakatlari tajribasi bilan tanishish imkoniyatini beradi, bu esa, oʻz navbatida, arxiv ishini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi;

mamlakatlar oʻrtasida umumiy axborot makonini yaratish, MDHga aʼzo har bir mamlakatning arxiv salohiyatidan ilmiy va amaliy foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish boʻyicha ishlarni o‘zida aks ettiradi.

Ushbu maqolani tayyorlashda Ozarbayjon Respublikasi, Armaniston Respublikasi, Belarus Respublikasi, Qozog‘iston Respublikasi, Qirg‘iz Respublikasi, Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston Respublikasi va O‘zbekiston Respublikasi davlat arxiv muassasalari rasmiy veb-saytlari hamda Maslahat kengashi yig‘ilishilarida muhokama etilgan masalalar va ularning xulosalari doirasida olingan tahliliy ma’lumotlardan foydalanildi [2].

Arxiv ishi sohasidagi davlat siyosati asosan davlat organlari va arxiv ishini boshqaruvchi organlar faoliyatining quyidagi yo‘nalishlarida ifodalanadi:

arxiv ishini tashkil etish;

arxiv ishi bo‘yicha milliy qonunchilikni ishlab chiqish va takomillashtirish, shuningdek, arxiv ishining turli sohalarida me’yoriy huquqiy hujjatlarni yaratish va amalga oshirish.

Xususan, arxiv ishini tashkil etish va arxiv muassasalari tizimi to‘g‘risida aytadigan bo‘lsak, 2021-yildan 2025-yilgacha boʻlgan davrda MDHga aʼzo ayrim davlatlar arxiv muassasalari tarmogʻini zamonaviy talablarga muvofiq optimallashtirish ishlari amalga oshirildi. Bu mamlakatlarda arxiv ishini yurituvchi organlarning bo‘ysunish tamoyiliga ko‘ra shartli ravishda ikki guruhga bo‘lish mumkin:

1. Arxiv sohasini bevosita boshqaradigan mustaqil organlar, masalan Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ozarbayjon Milliy arxiv boshqarmasi, Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Federal arxiv agentligi (Rosarxiv), Tojikiston Respublikasi Hukumati huzuridagi Bosh arxiv boshqarmasi.

2. Turli vazirliklar qoshida tuzilgan organ va muassasalar, jumladan, Armaniston Respublikasida – Adliya vazirligiga bo‘ysunuvchi Armaniston Milliy arxivi, Belarus Respublikasida – Adliya vazirligining yuridik shaxs huquqiga ega bo‘lgan tarkibiy bo‘linmasi Arxivlar va ish yuritish boshqarmasi, O‘zbekiston Respublikasida – Adliya vazirligi huzuridagi “O‘zarxiv” agentligi.

Ta’kidlash joizki, adliya vazirliklari an’anaviy tarzda siyosiy ta’sirga va muhim vakolatlarga ega bo‘lib, bu arxiv masalalarini, ayniqsa, tashkilotlar bilan o‘zaro hamkorlik sharoitida samarali hal etishga xizmat qiladi.

Qozog‘iston Respublikasida – Madaniyat va axborot vazirligining Arxivlar, hujjatlashtirish va kitob ishi qo‘mitasi, Qirg‘iz Respublikasida esa Raqamli rivojlanish vazirligi huzuridagi Arxiv xizmati faoliyat ko‘rsatmoqda.

MDHga aʼzo har bir mamlakatda arxiv ishini tartibga soluvchi qonun hujjatlari mavjud. Tafsilotlardagi farqlarga qaramay, arxiv ishining mohiyatiga oid asosiy tamoyillar va qoidalar, arxiv muassasalarining vakolatlari, vazifalari va majburiyatlari asosan o‘xshash. Qonunlar arxiv ishi sohasida davlat siyosatini shakllantirish va amalga oshirish maqsadlarini belgilab beradi, milliy arxiv fondlarini madaniy merosning ajralmas qismi sifatida belgilaydi, hujjatlarni mulkchilik shakllari bo‘yicha tasniflaydi hamda hujjatlar egalari va mulkdorlarining huquqlarini himoya qiluvchi moddalarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, ularda hujjatli merosni saqlash bo‘yicha davlatning mas’uliyati va arxiv ishini yuritish tamoyillari o‘z ifodasini topgan. MDHga a’zo mamlakatlarning arxiv qonunchiligi nafaqat davlat arxivlari va davlat tashkilotlari arxivlarini, balki nodavlat notijorat tashkilotlari arxivlarini, shuningdek, kutubxonalar, muzeylar, ilmiy muassasalar va fuqarolarning shaxsiy arxivlari kabi boshqa arxivlarni ham qamrab olishini alohida ta’kidlash lozim.

Xususan, 2023-yil 9 iyunda Ozarbayjon Respublikasining 1999-yil 22-iyundagi 694-IQ-son “Milliy arxiv fondi to‘g‘risida”gi Qonuniga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-fevraldagi 1815-son Farmoni bilan arxiv ishi sohasidagi me’yoriy huquqiy bazani takomillashtirish va umuman, ushbu sohani yanada isloh qilishga qaratilgan 2020-2025-yillarda Ozarbayjon Respublikasida arxiv ishini rivojlantirish Davlat dasturi tasdiqlangan. Ozarbayjon Respublikasida arxiv ishi sohasida me’yoriy faoliyat hozirda ham davom ettirilib, “Arxiv hujjatlarini tashkil etishga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi Nizom” loyihasini ishlab chiqish rejalashtirilmoqda.

Armaniston Respublikasida arxiv ishi sohasi 2004-yil 8-iyundagi ZR-88-son “Arxiv ishi to‘g‘risida”gi Qonuni bilan tartibga solinadi. 2016-yilda mazkur Qonunga kiritilgan o‘zgartishlarga ko‘ra, elektron hujjatlarni arxiv fondiga kiritish, xususan, ularni davlat saqloviga topshirilgunga qadar tashkilotlarda saqlashning maksimal muddati 3 yil etib belgilanganligi ham nazarda tutilgan.

Belarus Respublikasida arxiv ishi sohasi 2011-yil 25-noyabrdagi 323-Z-son “Arxiv ishi va ish yuritish to‘g‘risida”gi Qonuni bilan tartibga solinadi. 2022-yilda ushbu qonunchilikka jiddiy o‘zgartirishlar kiritilgan bo‘lib, hujjatlarni arxivda saqlash tartibi ilk bor qonuniy darajada belgilandi. Davlat arxiv muassasalari Belarus Respublikasi Vazirlar Kengashining 2021-yil 29-yanvardagi 53-son qarori bilan tasdiqlangan 2021-2025-yillarga mo‘ljallangan “Belarus madaniyati” dasturining “Belarus arxivlari” kichik dasturi doirasida faoliyat ko‘rsatmoqda. Oxirgi 3 yil davomida tashkilotlarda ilmiy-texnik hujjatlar, kino, foto, audio va video hujjatlar, shuningdek, elektron hujjatlar bilan ishlashni tartibga soluvchi amaldagi me’yoriy huquqiy hujjatlarga qo‘shimcha ravishda yangi tahrirdagi me’yoriy huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Hozirda Belarus Respublikasida ilmiy-texnik hujjatlar bilan ishlashni tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlarni yangilash davom etmoqda.

O‘zbekiston Respublikasida me’yory huquqiy va uslubiy bazani takomillashtirish, moddiy-texnika infratuzilmasini mustahkamlash va arxivlarni yanada modernizatsiya qilishga qaratilgan 2020-2025-yillarda O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishi va ish yuritishni yanada rivojlantirish dasturi faol amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasining 2010-yil 15-iyundagi 252-son “Arxiv ishi to‘g‘risida”gi Qonunidan tashqari, hukumat darajasida arxiv ishining alohida jihatlarini tartibga soluvchi bir qator muhim me’yoriy huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Ayni paytda “Arxiv hujjatlarini tartibga solishga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi nizom” loyihasi ustida ish olib borilmoqda, bu esa arxivlar faoliyatini takomillashtirish va qimmatli tarixiy manbalarning saqlanishini ta’minlash yo‘lidagi navbatdagi qadam bo‘ladi.

2021-2023-yillarda MDHga aʼzo mamlakatlar elektron hujjatlar bilan ishlashni tartibga soluvchi meʼyoriy huquqiy bazani takomillashtirishni davom ettirdilar. Mulkchilikning barcha turdagi tashkilotlarining hujjat aylanishida ularning ulushi muttasil oshib bormoqda, bu davlat arxivlarini raqamli o‘zgartirishga ham xizmat qilmoqda. Avvalo, elektron raqamli imzo va elektron hujjatlar bilan ishlashga oid qabul qilingan maxsus qonunlarni alohida ta’kidlash joiz. Shuningdek, davlat arxivlari va boshqa tashkilotlarda elektron hujjatlar bilan ishlash bo‘yicha yo‘riqnoma, qoida va nizomlar ishlab chiqilib, joriy etildi. Ushbu qoidalar Ozarbayjon Respublikasi, Belarus Respublikasi, Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston Respublikasi va O‘zbekiston Respublikasida allaqachon amal qiladi.

Arxiv hujjatlari saqlanishini ta’minlash borasidagi ishlar ham kompleks yondashuvga asoslanadi. Bunday yondashuv arxivlarni muhofaza qilish, moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, tashkiliy va ilmiy-uslubiy ta’minlashning huquqiy jihatlarini, shuningdek, mablag‘larni saqlashni tashkil etishning maqbul sharoitlarini yaratish va takomillashtirishni o‘z ichiga oladi. Ularning jismoniy xavfsizligiga alohida e’tibor qaratilmoqda.

MDHga aʼzo barcha mamlakatlarning davlat arxivlari odatda hujjatlarni saqlash boʻyicha yongʻin xavfsizligi, harorat va namlik, sanitariya-gigiyena, yorugʻlik va xavfsizlik sharoitlari kabi meʼyoriy koʻrsatkichlarga mos kelishini qayd etadi. Hujjatlarni restavratsiya qilish, konservatsiya va profilaktika ishlarini olib borish, ularning mavjudligi va holatini muntazam tekshirish ishlari olib boriladi.

MDH mamlakatlari arxiv muassasalarida moddiy-texnika bazasi faol rivojlanmoqda. Jumladan, sug‘urta fondlari asl nusxalari yo‘qolgan yoki tuzatib bo‘lmaydigan va shikastlangan taqdirda ma’lumotlarning mavjudligi va tiklanish imkoniyatini ta’minlash uchun mo‘ljallangan alohida qimmatli hujjatlar uchun tuziladi. Biroq davlat arxivlari oldida turgan asosiy muammolardan biri bu joyning yetishmasligidir.

MDH arxiv muassasalari Milliy arxiv fondlari hujjatlarining saqlanishini taʼminlash muammolarini butkul hal etishda muvaffaqiyatli va samarali ishlarni olib bormoqda. Bunda, arxiv hujjatlarining saqlanishi va hisobini tashkil etishni taʼminlash boʻyicha ishlar doirasi me’yoriy uslubiy hujjatlar bilan tartibga solinmoqda. Shu bilan birga, hujjatlar xavfsizligi sohasida quyidagi masalalar dolzarbligicha qolmoqda:

hujjatlarni saqlash sharoitlarining me’yoriy parametrlari (yong‘in xavfsizligi, harorat va namlik, sanitariya-gigiyena, yorug‘lik, xavfsizlik shartlari)ga muvofiqligi, chunki barcha arxivlarda harorat va namlik sharoitlarini saqlash, yong‘inni oldini olish va o‘chirish tizimlari mavjud emas;

arxiv hujjatlarini saqlash uchun joy yetishmasligi;

arxivlarning umumiy ehtiyojlariga nisbatan restavratsiya laboratoriyalarining ishlab chiqarish quvvatlarining cheklanganligi;

arxiv hujjatlarini restavratsiya qilishning yagona standartlarini ishlab chiqish zarurati;

alohida qimmatli hujjatlarning sug‘urta nusxasini olish va sug‘urta fondlarini yaratish muammosi, mikrofilmga olish uchun asbob-uskunalar va sarf materiallarini sotib olishdagi qiyinchiliklar bilan bog‘liq.

Shu maqsadda 2021-2025-yillarda MDHga aʼzo mamlakatlarda arxivlarning raqamli transformatsiyasini rivojlantirish ishlari amalga oshirib kelinmoqda.

Ozarbayjon Respublikasida VEAMS axborot tizimi (Yagona elektron avtomatlashtirilgan axborot tizimi) faol rivojlanmoqda, u barcha davlat arxivlari va xaridlar manbasi sifatida faoliyat yurituvchi boshqa davlat organlari uchun yagona elektron portalga aylanish uchun moʻljallangan.

Armaniston Respublikasida Milliy arxiv fondida arxiv hujjatlarini hisobga olishning elektron dasturi joriy etilgan bo‘lib, bu Milliy arxiv fondi hujjatlarini qayd etish, fond annotatsiyalari orqali fond tarkibiga kiritilgan hujjatlarning mazmuni haqida qisqacha ma’lumot olish, ular bilan bog‘liq tarixiy ma’lumotlarni o‘rganish imkonini beradi. Shuningdek, “Armaniston Milliy arxivi” ichki elektron dasturi – ma’lumotlar bazasini yaratish, ma’lumotlar bazasiga ma’lumotlarni kiritish, saqlash va qidirish uchun mo‘ljallangan avtomatlashtirilgan ma’lumot-qidiruv tizimi joriy etildi. Bundan tashqari, Milliy arxivda nafaqat elektron hujjatlarni yaratish, balki Armaniston fuqarolari va tashkilotlari bilan oʻzaro aloqalarni ham taʼminlaydigan elektron hujjat aylanish tizimi joriy etilgan. Shu maqsadda, Milliy arxivni Armaniston Yagona ijtimoiy xizmati bilan bog‘lovchi alohida tarmoq yaratildi. Barcha komputerlar (hududiy idoralar va kino, foto va ovoz hujjatlari bo‘limidan tashqari) yagona lokal tarmoqqa ulangan. Ulanishni yakunlash 2025-yil yakunigacha mo‘ljallangan.

2023-yilda Belarus Respublikasida “Davlat arxivlarining konsolidatsiyalangan avtomatlashtirilgan axborot tizimi”ning yangi talqini yaratildi. 2022-2024-yillarda zamonaviy texnologiyalar va texnik yechimlarga asoslangan Belarus Respublikasi Milliy arxiv fondi hujjatlariga ochiq kirish tizimi faol ishlab chiqildi va takomillashtirildi. Uning maqsadi Milliy arxiv fondi hujjatlariga masofaviy kirishni tashkil etishda axborotning foydalanish imkoniyati va xavfsizligi darajasini oshirish, shuningdek, davlat arxivlarining ularga kirishni ta’minlashda samaradorligini oshirishdan iborat. Bundan tashqari, ochiq kirish tizimi davlat arxivlari tomonidan ko‘rsatilayotgan elektron xizmatlar ko‘lamini kengaytiradi va yagona axborot makonini shakllantirish asosida arxiv muassasalari o‘rtasidagi integratsiya jarayonlarini takomillashtiradi. Ochiq kirish tizimi zamonaviy axborot texnologiyalari va xalqaro arxiv standartlari asosida foydalanuvchilarga arxiv ma’lumotlaridan foydalanish imkonini beruvchi Internet portalidir. U turli xil qidiruv darajalarida ma’lumot beradi: arxiv kolleksiyasi, inventar, fayl, hujjat, shuningdek, arxiv hujjatining raqamli nusxasini olish imkoniyatini beradi.

2021-yilda Qozog‘istonda ham davlat va idoraviy arxivlar ishidagi asosiy jarayonlarni avtomatlashtirish, shuningdek, arxiv ishi sohasida davlat xizmatlarini ko‘rsatishni soddalashtirish uchun mo‘ljallangan “Yagona elektron hujjatlar arxivi “E-arxiv” axborot tizimi joriy etildi. Arxiv ma’lumotnomalari, arxiv hujjatlari nusxalari va chet elga jo‘natish uchun ularga apostil qo‘yish shular jumlasidandir. Tizim 16 ta axborot tizimi, jumladan e-gov, e-xizmatlar va boshqalar bilan integratsiyalashgan. Davlat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlarining axborot tizimlarida yaratilgan barcha hujjatlar “Yagona elektron hujjatlar arxivi” orqali keyinchalik davlat arxivlari tomonidan qabul qilinadi.

Qirgʻiz Respublikasida “Kattoo” yagona avtomatlashtirilgan axborot tizimi yaratilgan bo‘lib, u ariza beruvchilardan kelib tushgan soʻrovlarni roʻyxatga olish, hisobga olish va bajarilishini nazorat qilish jarayonlarini avtomatlashtirishga moʻljallangan.

O‘zbekiston Respublikasida arxiv faoliyatini avtomatlashtirishga mo‘ljallangan “Arxiv ishi” axborot tizimi yaratildi.

Umuman olganda, Maslahat kengashining bir qator yig‘ilishlarida Ozarbayjon Respublikasi, Armaniston Respublikasi, Belarus Respublikasi, Tojikiston Respublikasi va O‘zbekiston Respublikasida MDHga a’zo boshqa mamlakatlarda ishlab chiqilgan dasturiy mahsulotlarni arxiv sohasi ehtiyojlari uchun moslashtirish mumkinligi ta’kidlab o‘tilgan. Shuningdek, so‘ngi yillarda olib borilayotgan islohotlar natijasida MDHga aʼzo mamlakatlarning barcha arxiv muassasalari oʻz rasmiy veb-saytlarini faol rivojlantirib borayotganligi ko‘zga tashlanmoqda.

Bundan tashqari, Ozarbayjon Respublikasi, Armaniston Respublikasi va Tojikiston Respublikasidan tashqari MDHga aʼzo mamlakatlarning davlat arxivlarida saqlanayotgan hujjatlarni maxfiylikdan chiqarish boʻyicha faol ishlar davom ettirilmoqda. Arxiv muassasalari koʻrgazma va nashriyot faoliyatiga katta eʼtibor qaratmoqda. Milliy davlatchilikning shakllanishi va rivojlanishi masalalariga, shuningdek, Ikkinchi Jahon urushi mavzusiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Elektron ommaviy axborot vositalari salohiyatini faol rivojlantirish tendentsiyasi ham kuzatilmoqda. MDH arxiv muassasalari hujjatlardan ilmiy foydalanish sohasida faol hamkorlikni va qo‘shma ko‘rgazmalarni tashkil etib, qo‘shma to‘plamlar nashr etayotgani tarix va madaniyatni chuqurroq o‘rganishga xizmat qilishiga ko‘zlanganligidan dalolat beradi [3].

Xulosa tariqasida shuni aytish joizki, MDHga aʼzo mamlakatlarda elektron hujjatlarni qabul qilish va doimiy saqlovini tashkil etish uchun moʻljallangan milliy axborot tizimlarini rivojlantirish davom etayotganligini ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi. Raqamli aktivlarni ishonchli saqlashni ta’minlaydigan bulutli texnologiyalarni faol qo‘llash, arxiv muassasalari tomonidan tarmoq ehtiyojlariga javob beradigan komputer texnikalarini sotib olishni jadallashtirish hamda arxiv ishi samaradorligi va sifatini oshirishga qaratilgan arxiv sohasini raqamli o‘zgartirish bo‘yicha davlat dasturlarining ishlab chiqilayotganligi bunga yaqqol isbotdir.

 

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:

[1] 1992-yil 6-iyuldagi sobiq SSSR davlat arxivlariga nisbatan vorislik to‘g‘risidagi Shartnoma; 1999-yil 4-iyundagi MDHga aʼzo mamlakatlarning arxiv maʼlumotlaridan foydalanish sohasidagi oʻzaro hamkorligi tamoyillari va shakllari toʻgʻrisidagi Bitim; MDH Hukumat rahbarlari kengashining 2003-yil 18-sentabrdagi qarori.

[2] MDH Internet portali. Iqtisodiy hamkorlik. Arxiv ishi. Maslahat kengashi yig‘ilishlari: https://e-cis.info/cooperation/3166/.

[3] “MDH mamlakatlari arxiv xizmatlarining yangiliklari” axborot kanali: https://t.me/+1TXilLSxPpowZWIy.