Ushbu maqola bugungi kunda jamiyatda muhim sanalib borilayotgan axborot madaniyati masalasiga asoslangan holda, maktabgacha yoshdagi bolalarning axborot olish madaniyatini shakllantirishda oila, maktabgacha ta’lim tashkilotlarining roli, ularning hamkorlikdagi aloqalari natijalari, buning bola uchun ahamiyati haqida fikr-mulohaza yuritadi.

Kalit so‘z va iboralar: maktabgacha ta’lim tashkiloti, maktabgacha yoshdagi bola, axborot madaniyati, axborot, ma’lumot, oila.

 

Based on the issue of information culture, which is considered important in society today, this article reflects on the role of family and preschool education organizations in forming the information culture of preschool children, the results of their cooperation, and the importance of this for the child.

Keywords and phrases: preschool educational organization, preschool child, information culture, information, information, family.

 

Ma’lumki, insoniyat цивилизацияning yangi bosqichiga o‘tmoqda, bu yerda axborot strategik resurs sifatida qabul qilinadi. “Axborot jamiyati” deb nomlangan ushbu yangi bosqichda odamlarning hayotiy ehtiyojlarini qondirish uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlar ham sezilarli darajada o‘zgaradi. Insonning ushbu yangi jamiyatda munosib o‘rin egallashining muhim shartlaridan biri bu yuksak axborot madaniyatiga ega bo‘lishidir.

Hozirgi vaqtda axborot madaniyatining ko‘plab ta’riflari mavjud. Ko‘pgina olimlarning fikricha, axborot madaniyati hali ham kasbiy madaniyatning ko‘rsatkichi bo‘lib qolmoqda, biroq vaqt o‘tishi bilan u har bir shaxs rivojlanishining muhim omiliga aylanadi. Shu o‘rinda xalqaro standartlarga nazar solish o‘rinli bo‘ladi.

Masalan, Amerika standartlariga ko‘ra, axborot madaniyatiga ega bo‘lgan shaxsni axborotga bo‘lgan ehtiyojini aniqlab, uni izlash, baholash va undan samarali foydalanish qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxs deb hisoblash mumkin.

Xo‘sh, aslida axborot madaniyati nima? U quandary tushuncha? Insoniyat uchun ahamiyati nechog‘lik muhim?

Axborot madaniyati umuminsoniy madaniyatning bir qismidir. Shu bilan birga aytishimiz mumkinki, umumiy madaniyatning boshqa tarkibiy qismlarining shakllanishi ma’lum darajada axborot madaniyatining darajasiga bog‘liq.

Yuqori axborot madaniyati insonga har qanday axborot bilan ishlash va bu ma’lumotlardan kundalik hayotda va kasbiy faoliyatda samarali foydalanish imkonini beradi. Axborot madaniyati quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

axborotga bo‘lgan ehtiyojni aniqlash qobiliyati;

turli manbalardan ma’lumot izlash va muhim ma’lumotni ahamiyatsiz ma’lumotdan ajrata olish qobiliyati;

to‘plangan ma’lumotlarni tizimlashtirish, umumlashtirish va ularni qayta ishlash, yangi ma’lumotlarni yaratish qobiliyati;

axborot bilan ishlashda uning maxfiyligini himoya qilish, uning to‘liqligi, ochiqligini, huquqiy va axloqiy me’yorlarga rioya etilishini ta’minlash;

olingan ma’lumotlardan o‘z faoliyatida foydalanish qobiliyati;

axborot bilan maqsadli ishlash, zamonaviy axborot texnologiyalari imkoniyatlari haqida bilimga ega bo‘lish va ulardan foydalanish.

Ayni shu ma’lumotlar asosida aytish mumkinki, axborot madaniyatini insoniyat uchun ahamiyatini yuksaltirish yoki ahamiyatliligini ta’minlash uhcun bolalarda, xususan, maktabgacha yoshdagi bolalarda axborot madaniyatini shakllantirib borish zarur. Ya’ni aynan maktabgacha yoshdan boshlab axborot haqida bolalarga zaruriy bilim va ma’lumotlar berish, bu ma’lumotlar natijasida ularning yoshiga mos ko‘nikmani hosil qilish, mazkur ko‘nikmalar natijasida maktabgacha yoshdagi bolalarda axborot madaniyati shakllanishining fundamentini qo‘yish lozim.

Zamonaviy jamiyatni axborotni uzatishning turli vositalarining ko‘payishi bilan emas, balki ko‘plab sub’yektlarning axborot jarayonlariga tabiiy ravishda qo‘shilishi tufayli doimiy o‘zgaruvchan axborot maydoni sifatida tavsiflash mumkin. Turli yoshdagi, ma’lumotli va ijtimoiy mavqega ega bo‘lgan odamlar axborot mahsulotining yaratuvchisi va ayni paytda iste’molchisiga aylanadi. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunda nafaqat kattalar, balki maktabgacha yoshdagi bolalar ham bevosita yoki bilvosita axborot oqimlariga kiritilgan. Tug‘ilgandan boshlab, zamonaviy bola boy axborot muhiti bilan o‘ralgani hech kimga sir emas, albatta. U har xil manbalardan keladigan turli xil ma’lumotlarning iste’molchisiga aylanadi, chunki uning har qanday ma’lumotni qabul qilish qobiliyati qiziquvchanlik va izlanishga, yangi va noma’lum narsalarga chinakam qiziqishga asoslangan. Shu sababli bugungi kunda bolalar eng himoyalanmagan, turli xil ma’lumotlardan foydalanishga tayyor bo‘lmagan, mazmunida ijodiy va halokatli bo‘lishi mumkin bo‘lgan sub’yektlar ekanliklarini e’tibordan chetda qoldirmaslik zarur.

Shu munosabat bilan zamonaviy axborot jamiyati sharoitida ta’lim muassasalarining asosiy pedagogik vazifasi maktabgacha yoshdagi bolalarning axborot madaniyatini shakllantirishdir. 5-6 yoshli bolalar yoshi uning shakllanishi uchun eng qulay hisoblanadi, chunki bola hayotidagi ushbu sezgir davr aqliy функцияlarning rivojlanishi, uning shaxsiyatining hissiy-emotsional fazilatlarini shakllantirish, tashqi dunyo bilan o‘zaro munosabatda bo‘lish va shaxslararo muloqot qilish istagi hamda qobiliyatlarini rivojlantirish bilan bog‘liq. Bir tomondan, axborot madaniyati bolalarning kelajakdagi shaxsiy shakllanishi va rivojlanishining omili ham demakdir. Boshqa tomondan esa, maktabgacha yoshdagi bolalar ham axborot madaniyatini egallash va shu bilan birlamchi axborot bilimlari, axborot manbalari bilan ishlash ko‘nikmalari, bolalar uchun kognitiv qiziqish va shaxsiy ahamiyatga ega bo‘lgan muammolardan kelib chiqqan holda ularni qayta ishlash va undan maqsadli foydalanish qobiliyatini tashuvchisi sifatida harakat qilishga qodir.

Maktabgacha yoshdagi bolaning axborot madaniyati ma’lumotni idrok etish va iste’mol qilishning selektivligiga ta’sir qiladi, u undan foydalanishning me’yoriy regulyatori bo‘lib xizmat qiladi.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, katta maktabgacha yoshdagi bolalarning axborot madaniyatining asosiy asoslarini shakllantirishda ta’lim tashkilotlari alohida o‘rin tutadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari axborot madaniyati asoslarini shakllantirishda muhim pedagogik salohiyatga ega bo‘lgan turli xil kommunikativ, madaniy-ijodiy, interfaol va didaktik o‘yin vositalari hamda ijtimoiy-madaniy faoliyat texnologiyalaridan keng foydalanish imkoniyatiga egali bilan bu jarayonda alohida ahamiyatga egadir.

Biroq bugungi kunda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ijtimoiy-madaniy tadbirlar orqali bolalarning axborot madaniyatini shakllantirishga kam e’tibor qaratilmoqda. Zamonaviy sharoitda internet, kompyuter texnologiyalari maktabgacha ta’lim tashkilotlarining pedagogik amaliyotida eng ustuvor va eng keng tarqalgan bo‘lib qoldi. Ular nafaqat axborotni o‘zlashtirishning yangi usullarini olib keldi va ular bilan ishlash usullarini sifat jihatidan o‘zgartirdi, balki muayyan muammolarni keltirib chiqardi.

Bolalarda axborot rivojlanishining dastlabki davrida olingan bilimlar parchalanib, ularda “klip ongi” deb ataladigan narsa shakllana boshladi. Internet resurslaridan keng foydalanish esa yosh avlodning an’anaviy axborot manbalari sifatida kitobga bo‘lgan kognitiv qiziqishini pasaytirdi.

Bilamizki, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida axborot madaniyatini shakllantirish jarayonida o‘yin faoliyati keng tarqalgan. Kognitiv, axborot, o‘quv va badiiy-ijodiy faoliyat maktabgacha ta’lim muassasalarining pedagogik faoliyatining biroll bo‘lsa-da chekkasida qoldi. Bunday faoliyat turlari pedagogik amaliyotda doimiy va yoki takroriy qo‘llanilganda, yaxlit va o‘zaro bog‘liqlikdan ko‘ra, bir-biridan ajralib turadi. Natijada, maktabgacha yoshdagi bolalarda axborot manbalarini o‘zlashtirish uchun ma’lum bir motivatsiyasi ortib, ularda ma’lumotni idrok etish, uni mustaqil izlash va tushunishga barqaror kognitiv qiziqish rivojlanib boradi.

Bolalarning axborot madaniyati asoslarini shakllantirish jarayonida maktabgacha ta’lim tashkilotini oiladan ajratib qo‘yish hozirgi kunda eng muhim muammo bo‘lib qolmoqda. Axborot sohasida bolalarni rivojlantirish bilan shug‘ullanadigan maktabgacha ta’lim tashkilotlari ushbu masalalar bo‘yicha oila bilan yaqin hamkorlikni zarur deb hisoblab, uni yanada kuchaytirishi joiz.

Shunday qilib, xususan katta maktabgacha yoshdagi bolalarning axborot madaniyati asoslarini shakllantirish jarayonida ijtimoiy-madaniy faoliyatning pedagogik imkoniyatlari va maktabgacha ta’lim tashkilotlarining amaldagi amaliyotida ulardan yetarli darajada foydalanish o‘rtasidagi qarama-qarshilik muammosining oldini olish uchun oila va maktabgacha ta’lim tashkiloti o‘rtasida kollobrativ munosabatning yo‘lga qo‘yilishi jamiyat uchun yetuk kadrlar bo‘lib yetishishi kutilayotgan yosh avlod vakillari uchun faqatgina foyda bo‘lib ximat qiladi. Bu jarayonda oila va maktabgacha ta’lim tashkilotining hamkorlik aloqalarida kunlik o‘rganilgan ma’lumotlar, muayyan mavzular haqida ota-onalarning ogoh etilganligi, buning natijasida maktabgacha ta’lim tashkilotidan uyga kelgach, bolalar bilan xiddi shu mavzular ustica sihbat qurish, savol-javoblar o‘tkazish, zarur bo‘lsa, ota-ona o‘zidagi bilimlar asosida bola o‘rganib kelgan ma’lumotlarga qo‘shimchalar kiritib, uning bilimini yanada kengayishiga hissa qo‘shmog‘i darkor. Bu bilan bolalarda nafaqat bilimlarining kengayishiga, balki axborot almashish, axborot olish va uzatish, umumiy qilib aytganda, axborot madaniyatining shakllanib borishiga ham erishiladi.

 

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

Jalilova D. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida axborot kompetentligini rivojlantirish masalasining ahamiyati. raqamli texnologiyalar davrida tillarni intensiv oʻqitishning psixologik- pedagogik jihatlari respublika ilmiy-amaliy anjumani. 2023-yil 2-iyun (https://doi.org/10.5281/zenodo.7993607)

Jalilova D. Boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyasi tarkibiy qismlarining mazmun-mohiyati.«O‘zbekistonda ilm-fanning rivojlanish istiqbollari” xalqaro ilmiy-amaliy anjumani 2022-yil 30-noyabr. 839-842-betlar. (https://doi.org/10.5281/zenodo.7377842)

Jalilova D. Ta’lim jarayonlarining samaradorligini oshirish uchun innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati. “Sifatli ta’lim - taraggivot povdevori” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami / / Toshkent, 2023-yil 20-aprel. 282-286-betlar.

https://t.me/jalilova_dilshoda_2292

https://t.me/ilmiy_yordam_beraman