Maqolada qog‘ozning paydo bo‘lish tarixi, turli davlatlarda rivojlanish bosqichlari, ilk bosma nashr va hozirgi kunda kitob ishlab chiqarish jarayoni haqida so‘z boradi. Zamonaviy nashriyotlarning turlari, ularning ijobiy va salbiy tomonlari va mualliflarga taklif qiladigan xizmatlari, bundan tashqari, dunyo bo‘yicha eng yirik bo‘lgan nashriyotlarning beshligi va ularning savdo hajmi haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: an’anaviy nashriyot, muharrir, nashriyot, kitob, qog‘oz, qo‘lyozma, ”Katta beshlik”, Amazon Publishing.
The article discusses the history of the emergence of paper, the stages of its development in different countries, the first printed publication and the process of book production today. The types of modern publishing houses, their positive and negative sides and the services they offer to authors, as well as the five largest publishing houses in the world and their sales volume are also provided.
Keywords: traditional publishing, editor, publishing house, book, paper, manuscript, “Big Five”, Amazon Publishing
Yangi g‘oyalar ko‘pincha urf-odatlar evolyutsiyasi, iste’molchilarning ehtiyojlari va tajribalari mos kelganda tug‘iladi. Ixtirolar ana shu o‘zaro bog‘liq jarayonlardan paydo bo‘ladi. Texnologiya bilan bo‘lgan munosabatimiz dunyo bilan munosabatlarimizni shunday o‘zgartiradi. Dastlab yozuv kuch vositasi edi. U misrlik ulamolar tomonidan loy lavhalar, qayin po‘stlog‘i va papirus kabi vositalar ishlatilgan.
Miloddan avvalgi 200-yil: Kodeks hozirgi kitob bilan taqqoslanadigan birinchi shakl bo‘lib, unda papirus yoki pergament varaqlaridan tikilgan iplar bor edi. Bu o‘ralgan hajmdan farqli o‘laroq, chiziqli bo‘lmagan barglarni yaratishga ruxsat berishning afzalligi bor edi. Kodeks haqiqatan ham bog‘langan kitobning ajdodidir.
7-asrda Xitoyda o‘yilgan yog‘och plitalar kitob sifatida foydalanila boshlandi.Ushbu vosita tufayli Xitoy madaniyati Osiyoda, Koreyada va keyin Yaponiyada tez tarqaldi, bu jarayon ksilografiya deb ataladi. Sharqiy Osiyodagi barcha kitoblar nafaqat kitob uslubi, balki mazmuni jihatidan ham oʻxshash madaniy merosga ega boʻlib, qog‘oz kitoblar uchun asosiy vositaga aylangunga qadar Sharqiy Osiyoda yog‘och lavhalar, silliq bambuk va ipak kabi yozuv materiallari keng tarqalgan edi. Qog‘oz keng qo‘llanilishidan oldin qo‘lyozmalar turli xil materiallarga, kulolchilikka, ho‘kiz yelkalariga, toshbaqa qobig‘iga, turli xil yog‘och materiallarga va shoyiga yozilgan.
Koreya kitobining evolyutsiyasi Xitoyning Koreya va Yaponiyaga ta’siri yo‘qolib, mustaqil, to‘liq faoliyat ko‘rsatadigan mamlakatlar sifatida paydo bo‘lishidan ancha oldin paydo bo‘lgan. Bu uch mamlakatning madaniyati va tuzilishidagi ko‘plab muhim o‘xshashliklar geografiyasi , buddizm va konfutsiylikning ahamiyati tufayli bir-biriga bog‘langan. Biroq, koreyslarda xitoylik o‘tmishdoshlarining evolyutsiyasidan keyin bo‘lsa-da, koreys kitob formatlari, qog‘ozi va chop etish texnikasi tafsilotlari o‘ziga xos uslubga ega.
10-asr: Osiyoda koʻp rangli chop etish texnikasi rivojlandi. Bu vaqtda Turk imperiyasi ham bosib chiqarish bilan shug‘ullanar edi. Biroq, 15-asrga borib, chop etish taqiqlab qo‘yildi va arabcha belgilar muqaddas bo‘lganligi sababli bosma nashrlar bilan shug‘ullanayotganlar o‘lim bilan jazolandi. Bu esa qo‘lyozma san’atining Usmonli imperiyasida XX-asr boshlariga qadar saqlanib qolishiga imkon berdi.
11-asr: Osiyo bilan savdo-sotiq tufayli Yevropa mamlakatlarida ham qogʻoz ishlab chiqarila boshlandi. Birinchi banknotalar va hatto qog‘ozdagi birinchi reklamalar ham o‘sha paytda paydo bo‘lgan.
1450-yilda Gutenberg Maynsda birinchi bosma kitob zavodini ochdi. Gutenbergning ishini quyidagicha umumlashtirish mumkin edi: U duradgorlik sohasidagi bilimi tufayli vintli pressning ixtirochisi edi. Zarbdorlikdagi tajribasi tufayli u qo‘rg‘oshin, qalay va surma aralashmasi bilan to‘ldirilgan mis matritsaning harakatlanuvchi turini ishlab chiqarish tamoyilini o‘ylab topdi. Nihoyat, Gutenberg kitoblarni ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan barcha texnikalarni ratsionalizatsiya qildi va ularni bitta kasbda birlashtirdi: matbaa ustasi, matn teruvchi va bosmachi, shuningdek, kitob muqovachi. Shundan so‘ng Gutenberg dadillik bilan Injilni chop etish loyihasiga kirishdi. Har biri 600 sahifadan iborat ikki jilddan iborat Injilning dastlabki 180 nusxasini yaratish uchun uch yil kerak bo‘ldi, bu vaqt ichida nusxa ko‘chiruvchi rohib faqat bitta nusxani yaratdi. Kitoblar birinchi marta Uyg‘onish davrining o‘rtalarida paydo bo‘lgan, birinchi navbatda, o‘sha paytda bilimga bo‘lgan talab katta edi. Qo‘lyozmalarga bo‘lgan talabning ortishi universitetlarning rivojlanishi bilan bog‘liq edi. Shu tufayli Gutenberg ixtirosini juda muvaffaqiyatli qilgan. Viktor Gyugoning so‘zlariga ko‘ra, bosmaxona “inqilob onasi” edi. “XV asrda hamma narsa o‘zgaradi. Inson tafakkuri o‘zini abadiylashtirish usulini kashf etadi, bu nafaqat arxitekturadan ko‘ra bardoshli balkim osonroq va sodda. Matbaa ixtirosi tarixdagi eng katta voqeadir. Bu butunlay yangilangan insoniylikni ifodalash usulidir. Matbaa ixtirosi tarixdagi eng katta voqeadir. Bu inqilobning onasidir.” Bugungi kunga nazar tashlasak, kitob nashr qilish sanoati qay darajada rivojlanmoqda? Nashriyot sanoati haqida so‘z borganda, muallif va iste’molchining ehtiyojlaridan kelib chiqib an’anaviy nashriyotlar, o‘z-o‘zini nashr qilish xizmatlari, gibrid nashriyotlar, savdo nashriyotlar, vanity presslar va elektron kitob nashriyoti kabi turlari mavjud. Har bir turning ishlash prinsipi har xil va kitob bozorining turli segmentlariga mo‘ljallangan.
An’anaviy nashriyotda qo‘lyozmangizni nashriyotga topshirish bilan kifoyalanadi. U sizning kitobingizni tahrirlash, loyihalash, chop etish va sotish uchun javobgardir. Ushbu yuqori raqobatbardosh usul ko‘pincha agent bilan ishlash jarayonini talab qiladi. An’anaviy nashriyot moliyaviy jihatdan xavfli biznesdir, chunki nashriyot barcha dastlabki xarajatlarni o‘z zimmasiga oladi. An’anaviy nashriyotning asosiy daromad manbai kitob savdosi bo‘lib, bu, albatta, pul sarflanmaguncha sodir bo‘lishi mumkin emas. Biroq, an’anaviy nashriyotda xorijiy nashrlarga, tarjimalarga, kino va televideniyega huquqlarni litsenziyalash kabi yordamchi daromad manbalari mavjud bo‘ladi.
Ijobiy tomon
tajribali muharrirlar, dizaynerlar va marketologlar bilan ishlash
nashriyot barcha ishlab chiqarish xarajatlarini qoplaydi.
kitob do‘konlari va onlayn chakana sotuvchilarga tarqatish kanallari o‘rnatiladi.
taniqli nashriyot bilan hamkorlik qilish sizning ishonchingizni oshirishi mumkin.
Salbiy tomon
rad etishning yuqori darajasi, ayniqsa yangi mualliflar uchun.
muqova dizayni, sarlavhasi va tahrirdagi o‘zgarishlarda cheklanganlik
qo‘lyozmadan to nashrga qadar jarayon bir necha yil davom etishi mumkin.
mualliflar odatda savdoning kichikroq foizini oladilar.
O‘z-o‘zini nashr qilish xizmatlari mualliflarga nashr qilish jarayonini to‘liq nazorat qilish imkonini beradi. Mualliflar tahrir va muqova dizaynidan tortib bosib chiqarish va marketinggacha bo‘lgan hamma narsa uchun javobgardir.
Ijobiy tomon
mualliflar o‘z kitoblarining mazmuni, dizayni va tarqatilishi bo‘yicha barcha qarorlarni qabul qiladilar.
mualliflar foydaning katta qismini saqlab qolishadi.
qo‘lyozmadan nashr etilgan kitobga tezda chop etish.
zarur bo‘lganda kitobni yangilash va qayta ko‘rib chiqish imkoniyati.
Salbiy tomon
muallif barcha ishlab chiqarish xarajatlarini qoplashlari kerak
muallif ularning marketingi va tarqatilishi uchun javobgardir.
muhim kitob do‘konlariga kirish faqat distribyutor bilan amalga oshishi mumkin.
Gibrid nashriyot an’anaviy va o‘z-o‘zini nashr qilish elementlarini birlashtiradi. Mualliflar ma’lum xizmatlar uchun pul to‘laydilar, lekin professional yordam oladilar va an’anaviy nashrga qaraganda yuqori royalti saqlab qolishadi.
Ijobiy tomon
moliyaviy xarajatlar muallif va nashriyot o‘rtasida taqsimlanadi.
mualliflar savdo daromadining muhim qismini saqlab qolishadi.
Salbiy tomon
mualliflar pulni oldindan investitsiya qilishlari kerak
gibrid nashriyotlar orasida xizmat darajasi sezilarli darajada farq qilishi mumkin, shuning uchun ularning shartlarini ko‘rib chiqish tavsiya etiladi.
Savdo nashriyoti kitob do‘konlari va onlayn chakana savdo do‘konlari orqali sotiladigan keng omma uchun kitoblar ishlab chiqarishni anglatadi. Ushbu turkum ko‘pincha an’anaviy nashriyot bilan mos keladi, lekin kengroq janr va formatlarni o‘z ichiga oladi. Savdo nashriyoti ba’zan “iste’molchi nashriyotlari” deb ham ataladi, chunki u oddiy iste’molchi uchun mo‘ljallangan. Ular foyda keltiradigan biznes modeliga ega bo‘lib, bularga Springer Nature, Teylor va Frensis, Bloomsbury Publishing, Brill Publishing, Cappelen Damm/NOASP, De Gruyter kabilarni misol keltirishimiz mumkin.
Ijobiy tomon
kitoblar savdo va onlayn do‘konlarda keng tarqalgan.
yuqori sifatli ishlab chiqarish va tahrirlash standartlari.
keng o‘quvchilarni qamrab olish imkoniyati.
Salbiy tomon
kuchli raqobat.
ko‘pincha topshirish uchun adabiy agentni talab qiladi.
Vanity presslar
Vanity presslar nashriyot xizmatlarini haq evaziga taklif qiladi, odatda o‘z kitoblarini chop etish uchun pul to‘lashga tayyor mualliflarga mo‘ljallangan. Ushbu presslar odatda kitobni sotmaydi yoki uni o‘z platformalarida ro‘yxatga olishdan tashqari tarqatish bilan shug‘ullanmaydi.
Ijobiy tomon
mualliflar kitoblari nashr etilishiga ishonch hosil qilishlari mumkin.
mualliflar kontent va dizayn ustidan nazoratni saqlab qoladilar.
an’anaviy usullarga qaraganda tezroq nashr qilish jarayoni
Salbiy tomon
mualliflar ishlab chiqarish va nashr qilish uchun barcha xarajatlarni o‘z zimmalariga oladilar.
nashriyotdan minimal reklama yordami.
xizmatlar va mahsulot sifati juda katta farq qilishi mumkin.
vanity presslar ko‘pincha qoralanadi va savdoda hurmat qilinmasligi mumkin.
Elektron kitoblarni nashr qilish raqamli formatlarga asosan yaratiladi.. Bu usulda raqamli kitoblarni tarqatish uchun platformalardan foydalanadi.
Ijobiy tomon
bosib chiqarishga nisbatan ishlab chiqarish xarajatlari kam.
onlayn platformalar orqali global bozorlarga oson kirish.
tarkibni tezda yangilash yoki qayta ko‘rib chiqish imkoniyati.
ishlab chiqarishda hech qanday jismoniy materiallar ishlatilmaydi.
Salbiy tomon
jismoniy mavjudlikning yo‘qligi ba’zi kitobxonlarga kirishni cheklashi mumkin
raqamli kitob bozorlarida yuqori raqobat.
elektron kitoblar bosma kitoblarga qaraganda pastroq daromad keltiradi.
raqamlashtirish va tarqatish bo‘yicha bilimlarni talab qiladi.
Notijorat nashriyotlar qaram nashriyotning yana bir misolidir, chunki ular o‘z xarajatlari va kitob savdosidan tushgan daromadlari o‘rtasidagi tafovutni to‘ldirish uchun xayriya yoki grantlarga tayanadilar. Notijorat nashriyotlarga misol qilib, Nyu-Yorkdagi Feminist Press, Minneapolisdagi Greywolf Press, San-Fransiskodagi McSweeney’s, Kaliforniya va Angliyaning Manchester shahridagi Comma Press.
Nashriyot yordamchi faoliyat bo‘lgan tashkilotlarda ular nashr etadigan kitoblar odatda tashkilotlarning o‘zlari haqida bo‘ladi, ya’ni ular faqat ushbu tashkilotlar bilan aloqasi bo‘lgan shaxslarni qiziqtiradi.
Masalan, universitet matbuoti universitetga biriktirilgan va ko‘pincha ulardan moliyaviy yordam oladigan nashriyotdir. Ular akademik yordam olishlari mumkin bo‘lib, bunga universitetning ilmiy xodimlari jalb qilinishi mumkin. Agar matbuot o‘zining operatsion xarajatlaridan ko‘proq pul topsa, bu xarajatlar universitetga qaytarilishi mumkin. Bularga misol qilib, Kembrij universiteti matbuoti, Oksford universiteti matbuoti, Manchester universiteti matbuoti, Garvard universiteti matbuoti, Michigan universiteti matbuoti kabilarni ayta olamiz.
Akademik boshchiligidagi presslar, shuningdek, olimlar boshchiligidagi matbuot sifatida ham tanilgan bo‘lib, ularning deyarli barchasi notijorat, ya’ni operatsion xarajatlardan oshib ketgan har qanday pul matbuotni boshqarishga qayta investitsiya qilinadi. Ushbu nashrlarning aksariyati ochiq kitoblarni nashr qilish uchun maxsus tashkil etilgan. Masalan, Open Book Publishers, punctum books, Mattering Press, meson press, mediastudies.press, African Minds.
Nashr hajmiga asoslangan modelda “Katta beshlik” degan tushuncha mavjud. Bu dunyo bo‘yicha eng yirik nashriyotlarga berilagan nom bo‘lib, Katta beshlik guruhi 1980-yillarning boshidan boshlangan bo‘lib, hozirgi kunda bu beshlikka Unga Penguin Random House, HarperCollins, Macmillan, Simon & Schuster va Hachette nashriyotlari kiradi. Manbalarga ko‘ra, badiiy adabiyot bozorining qiymati bo‘yicha 90% ga yaqini Katta beshlik tomonidan nashr etilgan.
Katta beshlikdagi ayrim nashriyotlar alohida janrlarga qaratilgan bo‘lib, misol uchun, Del Rey Books ilmiy fantastika va Penguin Random House nashri fantaziya, Mills & Boon esa romantikaga qaratilgan. Bundan tashqari, Times Books Macmillan siyosat va dolzarb voqealar haqidagi badiiy boʻlmagan adabiyotga eʼtibor qaratgan, Margaret K. Makelderri esa bolalar adabiyotlariga ixtisoslashgan.
“Katta beshlik” (Big Five) atamasi deyarli faqat savdo nashriga nisbatan qo‘llanilsa-da Katta beshlik nashriyotlarining o‘zlari yirikroq media kompaniyalariga tegishlidir. Misol uchun, Hachette nashriyoti Fransiyada joylashgan va ta’lim sohasida sezilarli o‘ringa ega bo‘lgan Hachette Livrega qarashli hisoblanadi. Macmillan Germaniyaning Holtzbrinck kompaniyasiga tegishli bo‘lib, Springer kabi akademik va professional nashriyotlarni qamrab olgan.Penguin Random House dunyodagi eng yirik ta’lim nashriyotlaridan biri bo‘lgan Pearsonga egalik qiluvchi nemis Bertelsmann kompaniyasiga tegishli hisoblanadi. HarperCollins nashriyoti Nyu-York shahrida joylashgan va kitob nashr etishdan ko‘ra gazetalar, jurnallar va o‘z ish faoliyatini televediniyada olib borayotgan News Corporation kompaniyasiga tegishlidir.
Katta Beshlikka kirmaydigan, lekin dunyo nashriyot sohasida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan nashriyot Amazon nashriyotidir. 2009-yilda tashkil etilgan Amazon Publishing ilmiy fantastika va fantaziyaga ixtisoslashgan bo‘lib, AmazonCrossing AQSh bozori uchun boshqa nashriyotlarga qaraganda ko‘proq kitoblarni tarjima qiladi va nashr etadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2016 yilda birgina AQShda Amazon Publishing o‘z kitoblarining 68 million nusxasini sotgan.
Hozirgi kunda zamonaviy nashriyotlar sizga quyidagi xizmatlarni taqdim etadi:
Xulosa qilib aytganda, kitob va uning ahamiyati bugungi kunda ham aslo pasaygani yo‘q. Internet, uyali telefon, mobil texnika kabi aloqa vositalari ko‘payganiga qaramasdan kitob o‘ziga xos jozibasi, kuchini saqlab qolmoqda. Hozirgi barcha jarayonlar raqamlashtirilayotgan asrimizda biz aytishimiz mumkinki, kitob, shubhasiz, so‘zni ishonch bilan bosib chiqarish mumkin bo‘lgan asrlar o‘tsada o‘zgarmay qoladigan voqelik, zamon va makonni birlashtiruvchi vositadir. O‘zimizda ham nashriyotlarning ish faoliyati jahon tendenseyalaridan voqif bo‘lgan holda olib borilsa, kitob nashr qilish hajmining o‘sishi, muallifning auditoriyasi kengayishi va kitobxonning kitobga bo‘lgan qiziqish darajasi oshib, o‘z ehtiyojiga mos bo‘lgan asarni topish imkoniyati kengayishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
A guide to publishing Designer: Sophie Harris Illustrations: Virinaflora/Shutterstock Editors: Paddy John Rachael Jones & Nithya Rae Hachette UK Limited 2020
Library Publishing Coalition.(2020). Library Publishing Directory 2020. Retrieved from librarypublishing.org https: //librarypublishing.org/directory-year/directory-2020/
Kitob tarixi. Jumaniyozova N.Mavlonova Sh.-Farg‘ona Davlat universiteti.-2021. https://doi.org/10.5281/zenodo.5830617
Radical Open Access Collective. (n.d.) Directory of Academic Led presses. Retrieved from http://radicaloa.distruptivemedia.org.uk/directory/
The book of nature transformed.-Elizabeth L. Eisenstein.-2013.-page 451.