Ҳурматли муштарийлар! Журналимизнинг навбатдаги сонида Испанияда меъморчилик шлюзларини ўрганиш ва лойиҳалаштириладиган бинолар жойлашишига катта эътибор қаратиши билан машҳур бўлган архитектура студияси раҳбари Паредес Педросанинг янги ижод маҳсули – Сеута халқ кутубхонаси билан таништирамиз.
Кутубхона Испаниянинг Сеута шаҳрида 2013 йилда қурилган бўлиб, 6159 м2 майдонда жойлашган. Сеута Ўрта ер денгизи ва Атлантика океани чегарасида Африканинг Шимолий қирғоғидаги автоном испан шаҳри. Тарихи XIV аср араб маринидлар шажарасига оид археологик қазишмалари билан боғлиқ бўлгани боис ёдгорлик обидалари қолдиқлари кутубхона биносининг ички қисмига осонгина интеграциялашган.


Сеута кутубхонаси алоҳида қадрлашга лойиқ парадигматик иш, аниқроғи, асар деса ҳам бўлади. Бино шаҳарнинг ўрта асрлар тартибидан келиб чиққан икки тарихий кўчанинг чорраҳасида жойлашган ва – табиийки – диққатга сазовор манзил ҳисобланади. Яна бир бор эслатамизки, кутубхона учун танланган жой авваламбор шаҳарнинг мусулмон ўтмиши бўлган археологик ёдгорлик бўлиб, янги бино учун пойдевор сифатида хизмат қилиб келмоқда.
Кеча ва кундуз давомида бино тасарруфидаги пластик трансформация аста-секин ички ҳаётни очиб беради, ёритади ва кенгроқ шароитда ҳудудий йўл «светофор» вазифасида ўз моҳиятини таъкидлаб тургандай кўринади.
Меъморларнинг истаги кутубхона биносининг вазифаси бевосита фойдаланувчилар билан чегараланиб қолмасдан, балки шаҳарнинг ўзига хос таркибида улкан роль ўйнаши, таклиф этилган чизмалар тарихнинг тузилиш тизимларини чуқур ўрганиш натижасида амалга оширилди.

Кутубхона лойиҳаси бош муаллифи архитектор Паредес Педроса 2007 йилда Гибралтар бўғози яқинида Шимолий Африкадаги мустақил Испания шаҳри Сеутада янги жамоат кутубхонасини қуриш бўйича танловда ғолиб чиқади. Ўз ватанида машҳур бўлган Паредес Педроса лойиҳаси, айтиб ўтилганидек, Марокаш ва Ислом Испаниясида ҳукмронлик қилган Бербер Маринидлар сулоласидан далолат берувчи археологик майдон мавжудлиги билан кутубхона маконлари ва функцияларини бирлаштиришга асосланган. Кутубхона биноси қазиш ишларини ташқи дунёдан ажратиб, ҳимоя қилиш ва ҳимоя қилиш учун қаттиқ, ихчам ўрам сифатида ишлаб чиқилган. Албатта, харобалар бинонинг шаклига таъсир кўрсатган, чунки чизмалар собиқ аҳоли пунктининг йўналиши асосида ишлаб чиқилган ва замонавий Сеута шаҳри транспорт йўлларига тўғри келмаган. Шу сабабли ташқаридан бинонинг бетон асоси бўлиб кўринган қазишни ўз ичига олган ертўла сатҳида тўртбурчаклар шаклидаги қават режаси турли йўналишдаги тартибсиз археологик участкадан бошланиб, бугунги шаҳар тармоғи билан уйғунлаштирилган.


Тик қияликка суяниб қурилган бино кесма даражасига қараб, фарқни ҳисобга олади ва уларнинг барчаси террасалар, чуқурчалар ва деразалар билан чизилгани ташқи кўринишга ҳаракат қўшиб туради. Бино ҳақиқатан ҳам фасад нуқтаи назаридан аниқланмаган, чунки кўз унинг қисмлари ва тафсилотларини қамраган ҳолда айлана ҳажмининг атрофида ҳаракатланиб, кузатиб боришга интилади.
Композициядаги бу ўзгаришлар бинонинг ички қисмидаги фарқларга мос келади. Археологик майдонга мослаштирилган блок тўртбурчаклар ҳажмидан аниқ чиқиб, унинг остидаги қадимги йўлларни ва уларнинг устидаги бўш жойни учинчи қаватгача кўтарилган ва қазиш жойи ичидаги еттита бетон устун билан қўллаб-қувватланган. Ушбу бўш жой қуйи харобаларни эътиборсиз қолдиришни таъминлайди, қадимги бўшлиқлар ва бинонинг кутубхона сифатида ҳозирги вазифаси ўртасида гўё мулоқот ўрнатади ва шу тариқа тарихни бугунги кун билан бирлаштиради.

Кутубхона бинолари учинчи даражадан саккизинчи даражагача қазилма ишларидан ажратилган ва ташқи томонга қараб шаҳар сари йўналтирилган. Шу тарзда бинонинг шиша ва металлнинг икки қаватли териси туфайли лойиҳанинг бир бутун қисмига айланган.
Деразалар тешикли алюмин панжара билан қопланган ва узоқдан жуда ихчам кўринади, аслида эса меҳмонларга уларни ичкаридан кўриш имконияти кенгроқ яратилган. Панжара Африка иссиқлигини ва қуёш нурларини фильтрлашга хизмат қилади ва мукаммал микроиқлимни сақлашга ёрдам беради.
Дарҳақиқат, кутубхона археологик ҳудудни ядро сифатида сақлаб турадиган ихчам ҳажм сифатида яратилгани китобхонлар ва Маринид марказига ташриф буюрувчилар ўртасида очиқлик ва шаффофлик ҳиссини яратади.
Кутубхона биноси шаҳар архитектураси билан уйғунлашиб, нейтрал ва узлуксиз кўриниш касб этаётир. Ўтмиш қолдиқларини қамраб олган ҳудудда мавжуд бўлган террасаларга мослаштирилиб бунёд этилгани ҳам меъморчилик жиҳатган эътиборни тортади.
Ўқув ва маъруза заллари бир неча сатҳларда жойлашган. Икки сатҳда иккита кириш жойи яратилган, бири кутубхонага, иккинчиси туташ кўчалар орқали ичкарига – фойдаланувчилар марказига уланади.
Кутубхона биносини вертикал ташкил этилган дастурга асосланган еттита учбурчак бетон устунлар ушлаб туради. Умумий китоб дисплейи қамровидаги учинчи қават археологик ёдгорликни ўз ичига олган бетон тузилмаси узра жойлашган. Унинг устида енгил олти пўлат қатламдан иборат майдонда кутубхона депоси, архивлар ва идоралар жойлашган.
Бинонинг ихчам йиғма ҳажми тўлалигича алюмин ўровидаги чарм билан қопланган бўлиб, қуёшнинг тўғридан-тўғри ўтишини пасайтириш билан бирга, кутубхона ичида табиий ёруғликни таъминлайди ва шу тариқа энергияга бўлган узоқ муддатли харажатларни камайишига хизмат қилади.
Якуний фасад шиша толали ҳамда энергия тежамкор қатламларни ўз ичига олади. Бунинг натижаси ўлароқ кутубхона ичкариси учун ўзига хос бир парда сифатида ташқаридаги ўзгарувчан ёруғлик шароитидан қуёш ва иссиқликдан ҳимоя вазифасини ўтайди.

Тик тор кўчалар бўйлаб бетон ертўла жойлашган, кутубхонанинг қўш фасадида эса шаҳар томон қаратиб бир қанча бўш бетон туйнуклар ўйиб чиқилган. Том сатҳига тенг террасада ўқув зали жойлашган. Зал иккала денгиз ҳамда Европа ва Африкага қараган томонлардан тушадиган қуёш нурларини фильтрловчи алюмин ўровидаги чарм билан соялаштирилган. Археологик интерьерни қамраб олган террасалар кутубхона маконини ва ўтмишдаги шаҳар руҳиятини гўё боғлаб тургандай китобхонларга тарихга чўмиб мутолаа қилишга ёрдам беради.
Сеута халқ кутубхонаси бугунги кунда ўзига хос меъморчилик обида сифатида сайёҳлар эътиборини ҳам тортиб келмоқда.
Илмира Зайниддинова тайёрлади.